Savcılık kalemlerinde, her gün, adı sanı duyulmamış yurttaşlar hakkında aynı cümleyle başlayan iddianameler yazılıyor: „Şüpheli, sosyal medya hesabından…“ Bu cümlenin sonunda bazen bir karikatür, bazen tek bir sözcük, bazen sadece paylaşılmış bir haber var; her iddianame, aslında korumayı iddia ettiği şeyi biraz daha aşındırıyor: Cumhurbaşkanlığı makamının saygınlığını. Yılda on binlerce kez tekrarlanan bu tören, makamı korunaklı kılmak yerine, tam tersine, ülkenin en çok hakarete konu edilen kurumu hâline getiriyor. Zırh, taşıyıcısını delik deşik ediyor.
Bu yazının konusu, işte bu ters tepen mekanizma: Cumhurbaşkanına hakaret suçunun, kendi varlık nedenini —makamın haysiyetini korumayı— bizzat kendi işleyişiyle çürütmesi. Ne var ki bu paradoksun kökü, yalnızca dava sayılarının şişkinliğinde değil; daha derinde, makamın kendi anayasal kimliğinde yatan bir çatlakta aranmalı.
Tümel Makamdan Tikel İcraya: Sınırın Kayboluşu
Bu güçlenme, tek bir sıçrama değil, kademeli bir sürecin son halkası. 1961 Anayasası, cumhurbaşkanlığını bilinçli biçimde dizginlemişti: 27 Mayıs 1960’a giden 1950’li yılların tecrübesinden, yani Demokrat Parti döneminin çoğunlukçu ve denetimsiz yürütme pratiğinden ders çıkaran kurucu irade, yürütmeyi yasama karşısında fazla güçlü kılmaktan özenle kaçınmış, madde 108’de cumhurbaşkanına dar bir yetki çerçevesi çizmişti. 1982 Anayasası bu dengeyi tersine çevirdi: Madde 104, cumhurbaşkanına uzun bir yeni yetki listesi tanıdı, yürütme artık salt bir „görev“ değil, aynı zamanda bir „yetki“ olarak tanımlandı. Gene de bu genişleme, cumhurbaşkanının hâlâ partisiz kalması, halk tarafından değil dolaylı yoldan seçilmesi koşuluyla sınırlıydı; makam güçlenmişti ama tarafsızlık zırhını henüz tümüyle yitirmemişti. 2017 ve 2018, üçüncü ve en radikal kademeyi getirdi: Başbakanlık makamı bütünüyle kaldırıldı, yürütme yetkisi tek elde toplandı, üstelik o el artık bir parti genel başkanının eliydi.
Bu üç kademeli sürecin ilk iki evresinde, Türkiye’de cumhurbaşkanlığı tümel bir makamdı: Devletin tarafsız temsilcisi, hükûmetler değişse de sabit kalan, tikel hiçbir siyasi hizbe bağlı olmayan bir simge. Süleyman Demirel ve Ahmet Necdet Sezer dönemlerinde bu suçtan mahkûm olanların sayısı sırasıyla 71 ve 82’de kalmıştı; Abdullah Gül döneminde bu rakam 233’e çıktı, gene de göreli olarak düşüktü. Çünkü makam, gerçekten de eleştiriden azade tutulması beklenen bir simgeydi; ona yöneltilen sözler, doğrudan bir parti liderine değil, soyut bir devlet fikrine çarpıyordu.
Yeni sistemle birlikte tablo kökten değişti. Başbakanlık makamı kaldırıldı, yürütme yetkisi bütünüyle cumhurbaşkanına devredildi; üstelik cumhurbaşkanı artık partisiz değil, bizzat iktidar partisinin genel başkanı. Recep Tayyip Erdoğan’ın cumhurbaşkanı sıfatıyla geçirdiği ilk dört yılda bu suçtan mahkûm olanların sayısı 5.683’e ulaştı, bir önceki döneme kıyasla yaklaşık yirmi üç kat. Bu sıçrama, sistemin resmî olarak değişmesinden önce, henüz partisiz cumhurbaşkanlığı sıfatı sürerken başladı; demek ki mesele salt anayasal metnin değişmesi değil, makamı fiilen dolduran kişinin siyasi kimliğiyle ilgili.
Bugün gelinen noktada, cumhurbaşkanlığı ile parti genel başkanlığı arasındaki sınır, hukuken hâlâ var olsa da, fiilen silinmiş durumda. Bir parti genel başkanına yöneltilen eleştiri, mahkeme salonunda cumhurbaşkanına yapılmış bir hakaretmiş gibi işlem görüyor; tikel bir siyasi aktöre karşı söylenen söz, tümel bir devlet simgesine karşı işlenmiş bir suça dönüşüyor. Suçun hukuki gerekçesi hâlâ „makamın haysiyeti“dir, ama fiilen korunan şey bir şahsın, bir partinin, bir siyasi hattın eleştiriden muafiyeti hâline geliyor. Cumhurbaşkanlığı, tarafsız temsil işlevinden koptukça, kendi kendini siyasallaştırıyor.
Bu belirsizlik, konuşan kişinin kendisinde de somutlaşıyor. Erdoğan bir mitingde parti tabanına seslenirken mi, yoksa Beştepe’den devletin resmî ağzı olarak mı konuştuğu, çoğu zaman ayırt edilemiyor; aynı cümle içinde bile hangi sıfatla söz aldığı belirsizleşiyor. Bir parti kongresinde rakip partiyi hedef alan bir söylem, ertesi gün „devlet başkanının resmî açıklaması“ statüsüyle haber bültenlerine taşınabiliyor; tersine, bizzat cumhurbaşkanlığı sıfatıyla yapılmış bir çıkış, parti içi bir polemiğin diliyle kurulabiliyor. Bu ikisi arasında sabit bir sınır yoksa, ona yöneltilecek eleştirinin hangi sıfata isabet ettiğini tayin etmek de imkânsızlaşıyor; hukuk, bu imkânsızlığın önüne geçmek yerine, belirsizliğin lehine, yani daima geniş yorumun lehine karar veriyor.
Bu geniş yorumun arkasında kurumsallaşmış bir refleks var. İcra makamının somut bir uygulaması —bir kanun hükmünde kararname, bir atama, bir dış politika kararı— eleştiri konusu edildiğinde, bu eleştiri çoğu zaman doğrudan icraata değil, „devletin manevi şahsiyetine hakaret“ başlığı altında bir hukuki karşılığa dönüşüyor; hazır bekleyen bir avukat ordusu, en gündelik siyasi eleştiriyi bile bu soyut tüzel kişiliğe yöneltilmiş bir saldırı sayıp harekete geçiyor. Böylece eleştirinin muhatabı olan somut, tikel, hesap verebilir icra makamı ortadan kayboluyor; yerini, hiçbir zaman doğrudan muhatap alınamayan, soyut ve dokunulmaz bir „manevi şahsiyet“ alıyor. Bu, tam da birinci bölümde tarif edilen tümel-tikel karmaşasının hukuki bir teknikle nasıl işletildiğini gösteriyor: İcraya yöneltilen somut eleştiri, devletin soyut kişiliğine sığınarak, hesap verebilirlik alanının dışına çekiliyor.
Zırhın Ele Vermesi: Sayıların Patlaması
Adalet Bakanlığı verilerine göre, Türk Ceza Kanunu’nun 299 ve 301’inci maddeleri kapsamında —“devletin egemenlik alametlerine ve organlarının saygınlığına karşı suçlar“ başlığı altında birlikte izlenen bu iki madde kapsamında— Cumhuriyet başsavcılıklarında açılan dosya sayısı, 2017’de 27.396 iken, sistemin yürürlüğe girdiği 2018’in sonunda 36.664’e, 2019’da ise 50.503’e fırladı. Takip eden yıllarda rakam hiç geri çekilmedi: 2020’de 44.717, 2021’de 48.069, 2022’de 51.077, 2023’te 53.583, 2024’te 56.459. Yedi yılda dosya sayısı ikiye katlanmış, üstelik bu artışın büyük kısmı sistem değişikliğinin ilk iki yılında gerçekleşmişti.
Bu rakamların iki maddeyi (299 ve 301) birlikte izlemesi tesadüfi değil; bizzat açıklayıcı. Devletin kendisi bile, „bizzat cumhurbaşkanına yöneltilen hakaret“ ile „devletin organlarını aşağılama“yı ayrı ayrı takip etme gereği duymuyor; istatistiksel olarak aynı şemsiye altında topluyor. Hukuk sisteminin muhasebe pratiği, tam da yukarıda anlatılan tümel-tikel karmaşasını, farkında olmadan, kendi kayıt tutma alışkanlığıyla doğruluyor.
Sayının büyüklüğü, kendi başına bir anlam taşımıyor; asıl anlam, neyin hakaret sayıldığında saklı. Sanatçısından öğrencisine, gazetecisinden sıradan bir sosyal medya kullanıcısına kadar geniş bir kesim bu suçlamayla mahkeme önüne çıkarılıyor; 2022 yılında on sekiz yaşın altındaki çocuklar bile bu suçtan yargılanmış, sayıları yetmiş beşe ulaşmış. Adalet Bakanlığı’nın 2023 verilerine bakıldığında ise çarpıcı bir başka ayrıntı ortaya çıkıyor: O yıl mahkemeye taşınan 7.491 dosyadan yalnızca 1.602’si mahkûmiyetle sonuçlanmış, 1.982’sinde hükmün açıklanması geri bırakılmış, 1.774’ü beraatle bitmiş. Yani dosyaların çoğu, mahkûmiyete değil, belirsizlik ve askıda kalma hâline varıyor; sanki sistemin amacı cezalandırmaktan çok, insanları uzun bir soruşturma ve yargılama sürecinin içinde tutmak.
Venedik Komisyonu’nun 15 Mart 2016 tarihli görüşü, tam da bu noktada, TCK’nin 216, 299, 301 ve 314’üncü maddelerinin gözden geçirilmesini önermişti; komisyonun kaygısı, bu maddelerin ifade özgürlüğü üzerindeki caydırıcı etkisiydi. Aradan geçen on yıl, kaygının haklı çıktığını gösterdi: Sayılar, öngörülenin çok ötesine geçti.
Karşı Yönde Akan Bir Nehir: Avrupa’nın Tersine Yürüyüşü
Türkiye bu maddeyi genişletirken, kendisinin de üyesi olduğu Avrupa Konseyi hukuk çevresindeki diğer devletlerin aynı hukuki soydan gelen kalıntıları tasfiye etmekte olması, tesadüften öte bir anlam taşıyor. Alman Ceza Kanunu’nun 1871’den kalma 103’üncü maddesi —“yabancı devlet başkanlarına hakaret“, literatürde doğrudan „Majestätsbeleidigung“ (haşmetmeaba hakaret) diye anılan madde— 2016’da, hicivci Jan Böhmermann’ın Erdoğan hakkında okuduğu bir şiir yüzünden gündeme geldi. Şansölye Merkel, kovuşturmaya izin verirken aynı anda maddenin kaldırılacağını da duyurdu; nitekim 103’üncü madde, 1 Ocak 2018’de, tam da Türkiye’nin yeni sisteme geçtiği aylarda, yürürlükten tamamen kalktı. Almanya’da Meclis’teki gerekçe açıktı: Bu, „monarşik dönemden kalma bir kalıntı“ydı ve „bir cumhuriyette yeri yoktu.“
İngiltere’de de benzer bir tasfiye süreci yaşandı, üstelik daha erken: Coroners and Justice Act’in 73’üncü maddesiyle, „seditious libel“ (kışkırtıcı iftira), „defamatory libel“ ve „obscene libel“ gibi yüzyıllarca krala veya hükûmete yönelik eleştiriyi susturmak için kullanılmış ortak hukuk suçları, 12 Ocak 2010’da bütünüyle kaldırıldı. Gerekçe, yine aynıydı: Bu suçlar, otoriter rejimlerin muhalefeti bastırma aracı olarak kötüye kullanılabiliyor, parlamentonun kendi öz-meşrulaştırma diliyle „demokratik bir toplumda yeri“ yoktu. Kuşkusuz burada anılan kavram, burjuva parlamentarizminin öz-tanımıdır: Mülkiyet ilişkilerine dokunmayan, seçim ve temsil düzeyinde kalan biçimsel bir çerçeve. Ne var ki bu yazının amacı bakımından önemli olan, kavramın klasik Marksist eleştiriye ne kadar dayanıklı olduğu değil, aynı burjuva hukukunun kendi iç tutarlılığı: Kendi ölçütlerine göre bile cumhurbaşkanına/krala hakaret suçunu tasfiye eden bu sistem, Türkiye’nin aynı suçu genişletmesini kendi çerçevesinden bile açıklayamıyor.
Sonuç olarak ortaya şu tablo çıkıyor: Almanya, kendi „hakan/kral/devlet başkanına hakaret“ mirasını „cumhuriyete yakışmayan bir kalıntı“ diye tasfiye ederken, İngiltere de —kendisi hâlâ bir monarşi olduğu hâlde— aynı soydan gelen kendi ortak hukuk suçlarını, yukarıda anılan gerekçeyle kaldırıyordu; bu tasfiyelerin tam da Türkiye’nin benzer bir maddeyi tarihinde görülmemiş bir yoğunlukla işletmeye başladığı yıllara denk gelmesi, tesadüften öte bir anlam taşıyor. Bu karşıtlık, ikinci bölümdeki paradoksu yalnızca istatistiksel değil, tarihsel bir ölçekle de sağlamlaştırıyor: Aynı hukuki soyun iki farklı ülkedeki akıbeti, birbirinin tam zıddı bir yöne akıyor.
Ne var ki bu tasfiyenin evrensel bir ilkeden kaynaklandığını sanmak saflık olur. Aynı Almanya ve İngiltere, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn gibi müttefik monarşilerle stratejik ortaklıklarını sürdürmeye devam ediyor; bu rejimlerde krala veya hükümdar ailesine yönelik en ufak bir eleştiri, çoğu zaman yıllarca hapisle, bazen daha ağır cezalarla karşılık buluyor, üstelik hiçbir mahkeme kararı, hiçbir „ifade özgürlüğü“ hatırlatması bu müttefiklere yöneltilmiyor. Demek ki mesele, hakarete hapis cezasının ilkesel olarak reddi değil; kimin bu cezayı uyguladığı. Liberal düzen, kendi tarihsel mirasını temizlerken bile, hoşgörüsünü jeopolitik hizaya göre dağıtıyor; Türkiye’ye yöneltilen eleştiri gerçek, ama seçici; Körfez monarşilerine gösterilen sessizlik ise, aynı ilkenin ne kadar esnek uygulanabildiğinin kanıtı.
Uluslararası Hukukun Müdahalesi: Şorli Kararı ve İçtihadın Ağırlığı
Bu tersine akışa, uluslararası yargı organları da katıldı; üstelik salt gözlemci sıfatıyla değil, doğrudan Türkiye’yi mahkûm ederek. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 19 Ekim 2021’de Vedat Şorli-Türkiye kararında, bir Facebook paylaşımında yer alan karikatür ve fotoğraf yüzünden verilen on bir ay yirmi günlük hapis cezasını, ifade özgürlüğünün açık bir ihlali saydı. Mahkemenin gerekçesi, tam da bu yazının tezini uluslararası hukuk düzleminde doğruluyor: „Devlet, cumhurbaşkanının itibarını savunmayı amaçladığında ona özel bir koruma ayrıcalığı geliştiremez.“ Mahkeme kararında, Avrupa Konseyi’ne üye devletlerin büyük çoğunluğunun hakaret suçu için hapis cezasını çoktan kaldırdığını, yalnızca Türkiye ile Azerbaycan’ın bu uygulamayı sürdürdüğünü özellikle vurguladı; Venedik Komisyonu’nun 2016 tarihli görüşüne yeniden atıf yaparak, TCK 299’un Sözleşme normlarıyla köklü biçimde bağdaşmadığını tescil etti.
Bu yargısal onay, iç siyasette de yankı buldu: Ocak 2022’de ana muhalefet partisi, TCK 299’un tümüyle kaldırılması için bir kanun teklifi hazırladı; teklifin gerekçesinde açıkça „partili cumhurbaşkanlığı sisteminde bu maddenin suistimal edilmesi“ gösterildi. Bu ayrıntı, birinci bölümde kurduğumuz tezi bizzat doğruluyor: Maddenin sorunlu hâle gelişini, yasama organındaki muhalefet bile, tesadüfi bir aşırılık olarak değil, sistemin partili doğasından kaynaklanan yapısal bir kusur olarak okuyor. Basına yansıyan haberlere göre, cumhurbaşkanının kişisel olarak açtığı hakaret şikâyetleri de altı yıllık bir dönemde otuz sekiz bin beş yüz seksen bir kişiyi buluyor; kurumsal dosya istatistiklerinin yanına, bu maddenin bireysel düzeyde de ne denli yaygın bir başvuru aracına dönüştüğünü ekleyen bir rakam.
Savunmanın Mantığı ve Sınırları
Bu maddenin savunucuları, elbette, boş bir gerekçeyle konuşmuyor. Öne sürülen argüman şu: Kutuplaşmış bir siyasi ortamda, devlet otoritesinin sembolik başı hedef alınarak sistematik bir itibarsızlaştırma kampanyası yürütülebilir; dış kaynaklı dezenformasyon ve hedefli karalama operasyonları, kurumsal istikrarı zayıflatmaya yönelebilir. Bu çerçevede, cumhurbaşkanlığı makamının saygınlığını koruyan bir ceza normu, yalnızca bir kişiyi değil, devletin bütünlüğünü korumanın aracı sayılıyor. Bu argüman, soyut düzeyde tutarsız değil; her devlet, kendi temsil organlarının itibarını bir ölçüde korumak ister ve bu isteğin kendisi başlı başına gayrimeşru sayılamaz.
Ne var ki bu savunma, aynı kanıt disiplinine tabi tutulduğunda ayakta kalmıyor. Kırk yıla yaklaşan bir uygulama süresinden sonra sorulması gereken soru basit: Bu madde, iddia ettiği amacı —devlet otoritesinin ve kurumsal istikrarın pekiştirilmesini— gerçekten sağladı mı? Elde bulunan veri, tam tersini gösteriyor. Dosya sayısı yedi yılda ikiye katlanmışken, mahkûmiyet oranı düşük kalmaya devam ediyor; bu da maddenin caydırıcılık işlevini yerine getirmediğini, tersine, hakaret söylemini kovuşturma yoluyla çoğalttığını ortaya koyuyor. Savunmanın öne sürdüğü „istikrar“ hedefi ile fiilen üretilen „istikrarsızlaştırıcı görünürlük“ sonucu arasındaki bu makas, savunmayı ampirik olarak geçersiz kılıyor; niyet ne kadar meşru olursa olsun, sonuç niyeti yalanlıyor.
İki Paradoksun Kesiştiği Yer
Buraya kadar anlatılanlar, aslında tek bir hikâyenin iki yüzü. Makamın anayasal kimliği bulanıklaştıkça —tümel temsil ile tikel icra iç içe geçtikçe— kim hakaret sayılacak sorusunun sınırları da genişledi; sınır genişledikçe dava sayısı patladı; dava sayısı patladıkça makam, korunması gereken kutsal bir simge olmaktan çıkıp, gündelik hayatın en sıradan tartışmalarında karşılaşılan, adliye koridorlarında rutinleşmiş bir isim hâline geldi. Cumhurbaşkanına hakaret suçu, elli altı bin dosyalık bir yığınla, artık istisnai bir ağırlığı değil, neredeyse trafik cezası gibi işleyen bir bürokratik akışı temsil ediyor.
İşte tam bu noktada paradoks kendini gösteriyor: Makamı hakaretten korumak için tasarlanmış hukuki araç, uygulanma sıklığıyla makamı „kolayca hakaret edilebilir“ bir statüye indirgiyor. Eskiden nadir ve ağır bir suç olan bu fiil, bugün o kadar sık işletiliyor ki, kamuoyunun zihninde cumhurbaşkanlığı makamı ile „hakaret davası“ kelimeleri neredeyse eş anlamlı hâle geldi. Devlet, korumaya çalıştığı saygınlığı, bizzat koruma çabasının hacmiyle aşındırıyor; savcılık iddianameleri, mahkeme tutanakları ve gazete manşetleri aracılığıyla, hakarete konu sözcükleri arşivliyor, çoğaltıyor, yeniden dolaşıma sokuyor.
Klasik Marksist çerçevede, ceza hukuku üstyapının bir parçasıdır ve temel işlevi, tabandaki iktidar ilişkilerini meşrulaştırmak, devletin otoritesini toplumsal bilinçte tahkim etmektir. Bu maddenin başarısızlığı, sıradan bir uygulama hatası değil; üstyapısal bir aygıtın, kendi meşrulaştırma görevini tam da onu aşırı sık kullanarak baltalamasının somut örneği. Bir aygıt ne kadar seyrek ve istisnai kullanılırsa, taşıdığı sembolik ağırlık o kadar korunur; ne zaman ki aynı aygıt gündelik, rutin, kitlesel bir uygulamaya dönüşür, taşıdığı kutsallık da aynı oranda buharlaşır. Osmanlı’da padişaha hakaret suçu en azından tutarlıydı, çünkü padişah zaten hem devletin başı hem de fiilî icra gücüydü; ayrım yoktu, çelişki de yoktu. Bugünkü sistemde ise anayasal kurgu ile fiilî durum arasındaki uçurum, suç tipini içeriden çürütüyor; hukuk, kendi tutarsızlığının kanıtını, her yeni dosyayla birlikte, kendi eliyle çoğaltıyor.
Bu çözülüşün bir başka boyutu da meşruiyetin kaynağıyla ilgili. Bir üstyapı kurumu, meşruiyetini iki yoldan biriyle sağlar: Ya toplumsal rızanın gerçekten var olmasından, ya da bu rızanın yokluğunu gizleyen bir zor aygıtından. Cumhurbaşkanına hakaret suçunun elli altı bin dosyaya varan hacmi, aslında ikinci yolun devreye girdiğinin itirafı niteliğinde; çünkü gerçek bir toplumsal rıza, bu denli yoğun bir cezai müdahaleye ihtiyaç duymaz. Zor aygıtı ne kadar sık işletilirse, arkasındaki rıza açığı o kadar görünür hâle gelir; dolayısıyla madde, tam da kendini var eden meşruiyet krizini gizlemeye çalışırken, o krizi her yeni dosyayla birlikte kamuoyunun gözü önüne seriyor.
Sonuç
Cumhurbaşkanına hakaret suçu, bugün geldiği noktada, adını taşıdığı makamın en büyük düşmanı hâline gelmiş durumda. 1961’in dizginlenmiş, 1982’nin güçlendirilmiş ama hâlâ tarafsız, 2017’nin ise bütünüyle partili ve icracı cumhurbaşkanlığı arasındaki kademeli geçiş, bu maddenin neden bu denli sık işletildiğini açıklıyor; Avrupa’nın aynı dönemde kendi benzer maddelerini tasfiye etmesi, Türkiye’nin tuttuğu yolun ne kadar istisnai olduğunu gösteriyor; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Şorli kararı ve ana muhalefetin bizzat „partili sistemin suistimali“ gerekçesiyle hazırladığı kanun teklifi, tezin hem uluslararası hem iç siyasi düzlemde doğrulandığını ortaya koyuyor; savunmanın öne sürdüğü „kurumsal istikrar“ gerekçesi ise, kendi kanıt yükünü taşıyamıyor. Geriye kalan tek gerçek şu: Makamı korumak için tasarlanmış bir zırh, taşıyıcısını yaralıyor; ve bu yara, her yeni dosyayla birlikte derinleşmeye devam ediyor. Bir kurumun saygınlığı, onu savunmak için çıkarılan kanunla değil, o kanuna ihtiyaç duyulmayacak kadar sağlam bir toplumsal rızayla korunur; Türkiye’nin cumhurbaşkanlığı makamı, bugün geldiği noktada, tam da bu rızanın yokluğunu, her yeni dava dosyasıyla bir kez daha belgeliyor.
◇Bu metin, yazarın kendi fikir, argüman ve kaynaklarından oluşturulmuştur; kompozisyon sürecinde bir yapay zekâ dil aracından düzyazı düzenlemesi için yararlanılmıştır. Metnin tüm fikrî ve bilimsel sorumluluğu yazara aittir.
